taka - to come around in a cycle; to fall from a height
Takā (i), n. 1. Batten which covers the outside of the join of the rauawa with the tiwai, or body, of a canoe. He taka to waho, he paewai to roto.—Titiro atu kua horo nga rauawa kei raro, me nga takā, me nga taumanu (W.M. xiii, 166).
2. Sometimes used for the batten on the inside.
Williams Dictionary
Takā (ii). 1. v.t. Fasten a fish-hook to a line. Katahi a Maui ka taka i tana matau (T. 20).
2. n. Thread by which the hook is fastened to the line. Kia whakatina koe i to matau, tina te hohou, tina he takā, tina te takerekere (M. 264).
3. Cord for lashing a toki to the helve.
Williams Dictionary
Taka (i), v.i. 1. Fall off. I taka i te rakau, mo Taitua (P. 34).
2. Fall away, desist. Ka taka ratou ki raro o ta ratou mahi.
3. Fail of fulfilment, as a promise, etc. E kore e taka te parapara o ona tupuna (Ika, 132).
4. Fall to one's lot. Kua taka mai ki a au te mea nui.
whakataka, v.t. Throw down, cause to fall off.
tātaka, takataka, v.i. Fall frequently or in numbers.
takataka, a. Friable, of soil.
Williams Dictionary
Taka (ii). 1. v.i. Turn on a pivot, revolve, roll.
2. Undergo change in direction, veer. Taka pitonga e tuatakahi mai (M. 177). Ehara ianei i te aroaro ka taka ki te kainga?
3. Go or pass round. Ka taka ra te waka i hoe mai nei i whea? (T. 173).
4. Come round, as a date or period of time, etc. A taka nga po i runga o Tararua (M. 109). E tatau ana i nga taro, ka tahi, ka rua … ka taka ki te ngahuru, ka kapea mai e raua.
5. Range, room at large. Katahi ka kitea atu te rangapu tangata e taka ana mai i raro i nga rakau (T. 16).
6. Be completely encircled. Ka awheo te marama, ka taka.—Titi ana te whetu, taka ana te marama (Sh.T. 175).
7. Be invested, be beseiged. Kia rongo atu au i te rongo putakari, i te rongo parekura, i te rongo pa taka a Te Whatanui (M. 147).
8. n. Spiral pattern in carving.
9. ad. On all sides, round. Katahi te hoko whitu ra ka whakataka i taua whare, a, taka noa (T. 41).
10. As a prefix in words involving a sense of revolution or circuit.
whakataka. 1. v.t. Surround. Katahi te hokowhitu ra ka whakataka i taua whare (T. 41).
2. Turn, deviate. Whakataka te taringa, pewhea hoki ra te korihitanga mai o te manu i te ata? (M. 405). Whakataka to hau ki te uru (M. 292).
3. v.i. Take a circuitous course. E whakataka ana te ara konihi a Te Puhihuia (T. 170).
tātaka, takataka, v.i. Turn or roll from side to side.
takataka. 1. n. Head. Tane moe i te whare, e kurua te takataka (P. 82). ‖ angaanga, tahurihuri. Wai takataka, brains.
2. a. Reverberating. Whatitiri takataka. matakataka.
whakatātaka, whakatakataka. 1. v.i. Move about, roll about. E whakatakataka ana te tamaiti i roto i toku kopu nei (T. 127).
2. v.t. Shake. Ka tae ki runga ki te maunga ka whakatataka a Kahu i a ia.
Williams Dictionary
Taka (iii). 1. v.t. Prepare. Ma Takaratua e taka he kai mau (P.). Te whakatikanga atu o Kuiwai kei te taka kai ma te tangata (Pi. 175, 4).
2. In such expressions as taka whakaaro, taka mahara, etc., entertain a design, propose. Ka taka a Whakatau i te mahara kia haere ia ki te takitaki i te mate o tona tuakana (T. 40).
3. v.i. With whakaaro, mahara, etc., be formed, be developed. Ka taka te whakaaro i nga tangata ra kia nohoia mai i tahaki (T. 51). The sense of the clause being similar to that in 2, above.
whakataka. 1. v.t. In the expression whakataka manawa, take breath. Tautini noa a Ngati Paoa e whakataka ana i tana manawa (W. v, 88).
2. Prepare. Whakatakaa mai koia ko te kai mua, e (S.).
3. n. Director, chief.
4. Corokia buddleoides and C. macrocarpa, shrubs.
takataka. 1. v.t. Make ready.
2. v.i. Be in readiness to start. Kei te takataka te ope.
whakatakataka, v.t. Set anyone on his way, send forth. Na Tuahau au i whakatakataka.
Williams Dictionary
Taka (iv). 1. n. Heap. Me huihui a tatou kumara kia kotahi te taka.
2. Company of persons. Whare taka, the common meeting house of a village. Akuanei koe ka haere ki te whare taka (W. ii, 132; but Wohlers reads tako, Tr. vii, 51; either may be a misprint). ‖ tako (ii).
3. v.i. Lie in a heap.
4. v.t. Heap up, collect into heaps. Ka mutu te tangi ka takaia e Tawhaki nga paru o te kainga o Whaitiri kia ataahua (W. i, 115).
page 367
whakataka. 1. n. Herd. Ka taki rau nga kararehe i te whakataka kotahi.
2. v.t. Muster, assemble. Kua riro a Te Horo ki te whakataka taua.
Williams Dictionary
Taka (v), n. A coarse floor mat of undressed flax. ‖ takapau, ritaka.
Williams Dictionary
Taka (vi), n. A form of karakia. Katahi ka tae a Kahu ki te weta o te tupapaku, ka taka.— No reira ka makere a Rua i te ahiahi ki te wai ki te taka i a ia mo tana wahine (T. 71).
Williams Dictionary